۴ - اعتقاد به نسبى گروى اخلاقى با وجدان‏وارتكازانسان نامانوس است و غريب‏مى‏نمايد.

آدمى به اصول اخلاقى چنان مى‏نگرد كه‏حتى آنها را بر فعل الهى هم تطبيق مى‏كند. (۹)

علاوه بر نكته مذكور، توالى و تبعات‏اعتقاد به نسبى گروى بسيار مهم هستند. آيامى‏توان پذيرفت كه اخلاق ابوذر به همان اندازه‏موجه است كه اخلاق معاويه و آيا مى‏توان‏قبول كرد كه ابوذر زمان پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله وسلم‏هاله تقدس و اسوه بودن را امروز به دليل‏اختلاف فرهنگ‏ها، از دست داده باشد.

از اين گذشته، به حكم آنكه بخش اعظم‏تعاليم اسلام را احكام اخلاقى تشكيل مى‏دهد،اعتقاد به تغيير پذيرى و عدم ثبات آنها به‏معناى اعتقاد به سيال بودن متن تعليمات دينى‏وانكار دائمى بودن آنهاست.

اعتقاد به خاتميت اسلام با تغيير پذيرى‏زمانى اصول تعاليم اخلاقى آن و اعتقاد به عام‏و جهان شمول بودن آن با تغيير پذيرى افرادى‏اصول تعاليم اخلاقى دين منافات دارد. (۱۰)

۵- نظريه اعتباريات علامه كه در مقام تحليل‏ادراكات عملى ارائه شده است، متهم به قبول‏نسبى گروى اخلاقى است.

توجه به اين نكته كه ظاهر تحليل ايشان‏منجر به قبول نسبى گروى اخلاقى است واينكه مى‏توان آنرا مقدم بر رواج بحث نسبيت‏اخلاقى در غرب دانست، در آثار شهيد مطهرى‏مشاهده مى‏شود.

فساد نسبى گروى اخلاقى چنان واضح‏است كه اسناد قبول آن به علامه طباطبائى‏دشوار مى‏نمايد و از اينرو شاگردان وى در صددتوضيح اين نكته بر آمده‏اند كه ضمن حفظنظريه اعتباريات از ثبات اصول اخلاقى دفاع‏كنند.

مرحوم مطهرى با بيان اينكه مبانى علامه‏طباطبائى با راه حل ارائه شده توسط ايشان‏سازگارى دارد، غفلت علامه از توجه به آن رامورد شگفتى و تعجب مى‏دانند (۱۱) .

آقاى سبحانى با ذكر اين نكته كه بحث‏اعتباريات، فلسفى است و نه اخلاقى به طرح‏شواهدى براى ثبات اصول اخلاقى در آثارعلامه مى‏پردازند. (۱۲)

البته اصل نظريه اعتباريات مورد نقد وبررسى قرار گرفته‏است، اماغرض ازمقاله حاضربررسى‏امكان جمع‏بين قبول آن ازيك طرف وقبول ثبات وجاودانگى اصول اخلاقى‏از طرف‏ديگراست‏وبه‏همين‏دليل‏متعرض‏برخى‏اشكالات‏كه به اصل نظريه شده‏است نمى‏شويم . (۱۳)

۶- توضيح مختصر نظريه اعتباريات از اين قراراست كه انسان موجودى فعال است واساس‏فعل او پى جوئى اغراض و مقاصد دستگاه‏طبيعت اوست.

فعل انسان به حكم آنكه فاعل علمى است‏همواره به وساطت ادراك و شعور صورت‏مى‏گيرد. اما ملاحظه ادراكات آدمى نشان‏مى‏دهد كه ادراكات نظرى كه كاشف از امورواقع هستند قادر به ايفاى نقش واسطه بودن‏بين قواى فعاله انسان و فعل او نيستند.

دسته ديگرى از ادراكات وجود دارد كه‏مربوط به مقام عمل هستند و از قبيل «بايد فلان‏كار را انجام دهم‏»، «خوب است فلان كار راانجام‏دهم‏» و...

تحليل ماهيت اين قبيل ادراكات كه همواره‏بين احساسات و فعل ما واسطه قرار مى‏گيرندحائز اهميت است.

رابطه لزوم كه بين انسان و فعل او قرارمى‏گيرد «من بايد كار الف را انجام دهم‏»، به‏غرض تحريك آدمى به انجام كار است والا درعالم واقع چنين رابطه ضرورى وجود نداردچرا كه اگر وجود داشت نيازى به انجام آن نبود.

پس معلوم مى‏شود رابطه مذكور كه درواقع ونفس الامر بين هر علت‏با معلول خود برقرار است، به صورت مجازى و ادعائى در بين‏انسان و فعل خاص قرار گرفته تا از اين راه فاعل‏با احساس اين ضرورت آنرا انجام دهد.

اين مطلب به ديگر ادراكات عملى هم‏تعميم داده شده و همه آنها به اين صورت‏تحليل شده‏اند كه طبيعت آدمى قواى ادراكى راتحريك به جعل و اعتبار نسبت‏هاى (ضرورت‏در«بايد» واولويت در«حسن‏») بين‏او وفعل‏موردنظر مى‏كند تا ازاين راه به مقاصد خود برسد.

اعتبارى بودن «بايد» يا «حسن‏» به اين‏معناست كه اين مفاهيم در خارج از حوزه عمل‏انسان داراى معانى واقعى مى‏باشند مثلا «بايد»اشاره به رابطه واقعى ضرورى بين علت ومعلول دارد و «حسن‏» اشاره به رابطه تلائم‏واقعى بين يك خاصه طبيعى با قوه ادراك‏كننده آن (مثلا زيبائى صورت با قوه بينائى‏آدمى)، اما ذهن آنها را از مورد واقعى خودانتزاع مى‏كند و در غير مورد خود به كار مى‏برد.(يعنى در رابطه بين انسان با فعل مورد نظر).اين كار البته لغو نيست و به جهت تحقق نسبت‏مورد ادعا صورت مى‏گيرد.

اعتبار سازى در نظر علامه بسيار شبيه‏مجاز ادعائى سكاكى است، كه يك مورد را برحسب ادعا مصداق چيزى ديگر قرار مى‏دهيم‏مثلا شخص انسانى را شير مى‏پنداريم و اين‏پندار همان اعطاء حد شير به فرد آدمى است كه‏البته در عالم واقع چنين نيست اما در ظرف‏توهم وخيال حد وجودى شخص شجاع همان‏حد وجودى شير است.

ادراكات عملى به حكم نيازها وخواسته‏هاى آدمى از تنوع زيادى برخودار است‏و كثرت دهشت انگيزى دارد.

علامه طباطبائى اعتقاد دارند بدون‏وساطت اين ادراكات اعتبارى، فعل از انسان‏صادر نمى شود (البته فعل اختيارى مورد نظراست كه مبتنى بر اراده و اختيار آدمى است) واين مطلب علاوه بر آنكه وجدانى و مشهوراست مؤيد به دلائلى هم است از جمله اينكه‏بدون اين ادراكات اعتبارى مورد فعل تشخص‏نمى يابد و تا فعل مشخص نشود آدمى‏نمى‏تواند آنرا انجام دهد.

در اينكه آيا واقعا بدون ادراك اعتبارى،فعل‏تحقق‏نمى‏يابد جاى خلاف‏است و حكماى‏پيشين اعتقاد داشتند آنچه كه مورد فعل راممتاز و مشخص ميسازد تعلق احساس‏هاى‏ادراكى از قبيل حب و بغض به آن هست‏ونيازى به وساطت‏يك ادراك اعتبارى نيست.اما مرحوم علامه اصرار بر لزوم وساطت چنين‏ادراكاتى دارند و البته ترديدى نيست كه‏تازگى‏آن‏مقتضى‏بحث و گفتگوى بيشترى‏است.

حسن نظريه علامه آنست كه نقش اختيارو تصميم خود آدمى را در جعل و اعتبار احكام‏عملى كه اساس كار و فعل است، بيشتر نمايان‏مى‏سازد.

خلاصه كلام آنكه ادراكات عملى مشتمل‏بربايد ونبايد و حسن و قبح‏هاى برخاسته ازتمايلات و منافرات طبع آدمى است، (invention) كه به مقتضاى اختلاف طبايع،مختلف و متنوع مى‏باشند. آنها از چيزى‏حكايت نمى كنند تا بر سر صحت و سقم‏حكايت و خبرشان بحث و گفتگو شود.

حسن تعاون تنها يك اعتبارى است كه‏انسان به ملاحظه تمايلات سود جويانه خود آن‏را مى‏سازد. (در نظر علامه اجتماع و قبول‏محدوديت‏هاى اجتماعى براى فرد فقط براساس ملاحظه سود شخصى و بر اساس‏استخدام جمع در خدمت فرد مى‏باشد.) به‏اصطلاح غربى‏ها مى‏توان اين نوع سود گروى‏را سود گروى عاقلانه خواند ( rational self-interest) و ممكن‏است ديگرى به مقتضاى‏بى نيازى و استغناء از اجتماع به حسن تعاون‏حكم ندهد و اعتبار قبح براى ان بكند. (۱۴)

۷ - نسبى گرائى اخلاقى با برخى نظريه هاى‏مربوط به معناى جملات اخلاقى گره خورده‏است. مثلا عاطفه گروى، (emotivism) كه‏مى‏گويد معناى حسن عدل يعنى اظهار تمايل وگرايش من به عدل و همينطور تحليلى مشابه‏درباره ديگر جملات اخلاقى دارد، به صورت‏طبيعى جزء نظريه‏هاى نسبى گرا به حساب‏مى‏آيد. زيرا اختيار حسن و قبح را به عواطف‏سر كش و متغير آدمى داده است.

از طرف ديگر برخى نظريه‏هاى مربوط به‏معانى جملات اخلاقى چنان است كه در چارچوب آنها مى‏توان از ثبات اصول اخلاقى سخن گفت.

معتزله كه قائل به عقلى و نفس الامرى‏بودن حسن عدل، بودند، آنرا و يژگى ذاتى عدل‏مى‏دانستند كه به حكم عدم تخلف ذاتى، هيچ‏وقت قابل تغيير نيست.

آيا نظريه اعتباريات علامه چگونه است؟بى‏ترديد نمى توان آنرا از نوع عاطفه گروى ياامر گروى خواند و اصولا يك نظريه خاص ومبتكرانه‏اى است كه در چارچوب نظريه‏هاى‏رايج نمى گنجد.

اما از طرف ديگر در اين جهت مشابه‏عاطفه گروى است كه بالاخره حسن و قبح را محصول فعاليت قواى طبيعى آدمى و نوعى‏صورت معقول همان عواطف آدمى مى‏داند واز اينجاست كه طوفان نسبى گروى بر بنيان‏اخلاق ورزيدن مى‏گيرد و اساس اطلاق و ثبات‏آن را درهم مى‏كوبد.

اگر چه نظريه اعتباريات مفاد حكم عملى(بايد راست‏بگويم) را اظهار عاطفه و تمايل‏نمى داند اما بى شك آن را برخاسته از تمايل وعاطفه مى‏داند. به اصطلاح فنى رايج در علم‏اصول مى‏توان گفت عاطفه در نظريه علامه‏جزء حيثيت‏هاى تقييدى نيست‏بلكه در سلسله‏حيثيت‏هاى تعليلى - حكم عملى قرار مى‏گيرد.

۸- مرحوم مطهرى با توجه به اينكه علامه‏طباطبائى به وجود فطرت الهى درانسان اعتقاددارندبه‏نوعى‏تكميل‏ياترميم‏نظريه‏اعتباريات‏دست‏زده تاآنراازاتهام‏نسبى‏گرائى اخلاقى نجات دهد.

«من علوى‏» يا «خودوالا» در وجود انسانهامايه اشتراك افراد بشر در برخى تمايلات است‏و از آنجاكه اين «خودوالا» از گزند تغيير مصون‏است و چون عواطف طبيعى و مادى‏دستخوش حادثه‏نمى شود موجب مى‏شود تاآدمى تمايلات ثابت داشته باشد.

پس من علوى اساس تمايل همگانى وثابت است و خود اين نيز اساس اعتبارهاى‏دائمى و همگانى است چون حسن عدل و قبح‏ظلم.

همانطور كه خود طبيعى آدمى اقتضاءهايى‏دارد ومثلا متمايل به خورد و خواب است، من‏علوى هم‏اقتضاءهاى فوق‏مادى دارد ومقولاتى‏چون ايثار، تقوى و... از اقتضاءهاى آن است. وحسن اين امور همگانى و دائمى است چرا كه‏منشا اعتبار آنها تمايلات ثابت و مشترك در بين‏افراد انسانى است. (۱۵)

سخن مرحوم مطهرى در اينكه آدمى به‏همين خود طبيعى خلاصه نمى شود درست ومقبول است اما در اين هم ترديدى نمى توان‏كرد كه اين «من علوى‏» در بسيارى از افراد اگرنگوئيم از بين رفته است، لااقل فعاليتى ندارد تامنشا اعتبار حسن ايثار يا تقوى يا... گردد.

اگر منظور شهيد مطهرى اين باشد كه ايثاربه خاطر ملائمت‏با «من علوى‏» نيكو است درآنصورت از حيطه اعتبارى بودن حسن فعل‏خارج شده‏ايم و اين به معناى قبول نفس‏الامرى بودن حسن است كه خلاف نظريه‏اعتباريات است.

آقاى سبحانى بيان مى‏كنند كه بحث علامه‏بحثى فلسفى است نه اخلاقى (۱۶) اما اگر قبول‏كنيم تحليل فلسفى حسن و قبح به اعتبارى‏بودن آن مى‏انجامد و اعتبارى بودن هم ملازم‏نسبى بودن است در آنصورت به صرف اينكه‏ماهيت‏بحث علامه‏فلسفى‏است‏نمى‏توان‏مشكل‏را حل كرد چرا كه همواره تحليل‏هاى فلسفى‏درخصوص‏احكام‏اخلاقى (مباحث فرا اخلاق)بوده‏اند كه وضع خود احكام اخلاقى را هم‏روشن